حجّت موجّه ما – قسمت دوم

اسماعيل شفيعي سروستاني

بسياري همواره سعي بر اين داشته‏اند تا انسان و دريافتهاي حاصله از عقل و خرد او را تنها حجت موجه و دليل و راهنماي كامل و بي‏نياز اعلام كنند. بويژه طي اين دويست، سيصد سال اخير به تبع دريافتهاي امانيستي از عالم، عقل بوالفضول و ناقص و رشدنيافته انسان را كه در گير با هواجس نفساني مانده به عنوان خردكامل اعلام مي‏كنند.

اين نگاه از سويي باب اختلاف را در ميان عموم مردم گشوده و از ديگر سو ميدان لجاجت را براي عدم پذيرش احكام معلمان حقيقي و انبيا، وسيع ساخته است.

در واقع، اين حادثه سوء، انسان را در پيروي از هواجس نفساني مصرّ ساخته و به صورت پوشيده مردم را به وادي رويگرادني از احكام آسماني و معلمان حقيقي كشانده است. از همين روست كه تشتت در اقوال و آرا به تبع اهوا و هواجس ميان عوام‏الناس راه يافته و طي طريق هدايت را مسدود ساخته است.

در دوره تاريخي ويژه‏اي كه ما در آن زندگي مي‏كنيم؛ آدمي بنده نفس خود و بنده بنده خداوند شده است؛ درست در زماني كه در خيال خام خود مي‏پندارد كه آزاد است و بر اين آزادي در عين بندگي تام و تمام عنوان ليبراليسم نهاده است كه خود جاي بحث جداگانه دارد و گفتگوي ما در اين مقال نه درباره ليبراليسم است و نه بر سر اثبات حقانيت كتاب خدا، رسول او و قبول ائمه معصومين، عليهم‏السلام، بلكه گفتگو درباره حجت موجه فراموش شده و تعطيل نگه داشته شده است.

ارتباط ميان مسلمين و حجت حي و حاضر خداوند در زمان حضور نبي‏اكرم، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، موجب بود تا همه اعمال و اقوال مردم مبتني بر كلام و سيره و سنت نبي‏اكرم در جهت مقصدي واحد و غايتي معين سيري اكمالي داشته باشد. اما، علي‏رغم تأكيد و پافشاري ايشان بر دوام ارتباط مسلمين با حجت و وصي پس از خود يعني سلسله ائمه معصومين، عليهم‏السلام، اين جريان استمرار نيافت و جدايي و انشقاق ميان مسلمين نيز از همين جا آغاز شد. جدايي دهشتناكي كه در سير تدريجي تمامي افكار، اقوال و اعمال مسلمين را دچار اختلاف و تفرق ساخت و تبعيت از حجتهاي ناموجه سير اكمالي آنان را مبدل به سير قهقرايي كرد.

مسلكها و فرقه‏هاي به وجود آمده پس از رحلت نبي اكرم، صلي‏الله‏عليه‏وآله، امت واحده اسلام را مبدل به 73 فرقه نمود، فرقي كه هر يك با تمسك به برداشتهاي مملو از گمان و ظن حجتهاي نابجايي كه برگزيده بودند، جماعتي از مسلمين را به دره هلاكت، الحاد و ارتداد افكندند.

واضح است كه حكمت و رأفت خداوند اجازه دورماندن مردم از

حجت موجه و حقيقي را نمي‏داد. چنانكه از امام صادق، عليه‏السلام، منقول است كه فرمودند:

زمين هميشه نپايد جز آنكه براي خدا در آن حجتي بايد كه حلال و حرام را به مردم بفهماند و مردم را به راه خدا بخواند1

در اين باره از امام دهم، عليه‏السلام، روايتي منقول است كه درباره خالي نماندن زمين از حجت حقيقي فرمودند:

براستي زمين تهي از حجت نباشد و به خدا قسم منم آن حجت2

مسلمين در بحبوبه پيشامدها، ناگزير بايد سه امر اساسي و مورد نياز خود را سامان مي‏دادند:

- آنچه كه در حوزه اعتقادات و معارف بود.

- آنچه كه در حوزه اخلاقيات و نظام ارزشي رخ مي‏نمود.

- و بالاخره آنچه كه در حوزه اعمال و احكام ناظر بر اصلاح ساختار امور مدني و مادي بود.

- بحران آغاز شده از حوزه اعتقادي شروع شده بود، يعني مسلمين در دريافتهاي نظري و عقيدتي، مقام امامت و حجيت معصومين، عليهم‏السلام، را به پيشواياني منتسب كردند كه از خطا و لغزش و شك و گمان در امان نبودند و اين امر خود در بروز انحراف و التقاط اخلاقي و عملي مسلمين نقشي مهم داشت. در واقع، خلفاي اموي و سلاطين ايراني بر منصب حجت اوصياء پيامبر تكيه زدند و شاعران و سخنوران و مبلغان را در خدمت آوردند تا امكان مشروعيت بخشيدن به اقوال و اعمالشان را فراهم سازند.

تاريخ حيات مسلمين پس از رحلت رسول گرامي، تاريخ ظهور و بروز حجتهاي ناموجهي است كه با تمسك به دريافتهاي غير يقيني بسياري از فلاسفه، مفتيان و اديبان و به طور كلي مسلمين را به انحراف بردند و بر اعمال و اقوال خود عنوان اسلام و رسم مسلماني دادند.

اگر چه در ميان شيعيان پاره‏اي از احكام فردي منبعث از كلام و سيره و سنت معصومين، عليهم‏السلام، بود امّا مسند خلافت و سلطنت ناحق اميران اموي، عباسي و ديگران موجب بود تا هيچ گاه مناسبات مدني و فرهنگي، سياسي، اجتماعي و اقتصادي مسلمين در مجراي حقيقي خود قرار نگيرد.

پرواضح بود، مسلمين در شرايط سخت اختناق مجبور به تقيه بودند و در پي آن، ناگزير به محدود ماندن در فضاي محدود مناسبات شخصي. از همين رو، دايره معروف محدود به فضاي بسته روابط مخفيانه شيعيان آل علي، عليه‏السلام، بود و دايره منكري كه معروف جلوه مي‏كرد به وسعت پهنه وسيع سرزمينهاي اسلامي. زيرا، همه اميران و خلفاي حاكم بر اين پهنه وسيع، معروف و منكر سه حوزه نظري، فرهنگي و مدني خود را از مجرايي باطل و غيرحقيقي اخذ مي‏كردند. از همين رو ائمه معصومين، عليهم‏السلام، و نواب و جانشينانشان در طي قرون متمادي هيچ‏گاه بر تماميت آنچه كه در اين حوزه رخ مي‏داد مهر تأئيد نمي‏زدند بلكه تنها با عرضه معيار و ميزان حقيقي در قالب روايات و تعاليمي كه به شاگردان خود مي‏دادند سعي بر آن داشتند كه جويندگان حق و يقين را بي‏جواب نگذارند و در برهوت بي‏معرفتي رها نسازند.

عدم مراجعه صميمانه و حق‏طلبانه به كتاب خدا و روايات ائمه معصومين، عليهم‏السلام، اين شبهه را پيش آورد كه اصولاً دين، براي نيازهاي حيات مدني و مناسبات اجتماعي مردم مسلمان جوابي در خور ندارد و يا اين تلقي نادرست به وجود آيد كه دين امري فردي و وجداني است كه قادر به حضور يافتن در عرصه فرهنگ و تاريخ نيست.

يك نكته مهم را نيز نبايد فراموش كرد كه نقش حجتهاي خداوند تنها حل و فصل امور جزيي حيات مردم و يا تغيير ساختار اجتماعي و سياسي نبود، بلكه، حيات و حضور آنان بر عرصه خاك خود موجب استمرار حيات بر عرصه خاك و تماميت هستي بود.

باب گفتگو درباره حجت بر حق خداوند بسته شد، مقام حجت در بستر كلام خدا، سنت نبي‏اللّه ماند و بالاخره حجيت عقل بريده از

معصوم، عليهم‏السلام، موجب بروز بسياري از نابسامانيها و انحرافها شد.

علي رغم آنكه در زمان حيات معصومين، عليهم‏السلام، و پس از آنها، چنانچه به كلام رسول خدا و سيره و سنت آنان مراجعه مي‏شد همگان درمي‏يافتند كه براي خروج از اختلاف و ذلتهاي ناشي از آن چه مي‏بايست مي‏كردند.

شايد در هيچ يك از مباحث پردامنه منتشر در ميان روايات از كسي به اندازه امام زمان گفتگو به ميان نيامده باشد. تا آنجا كه حدود ده هزار روايت در اين باره در ميان منابع مذكور است.

يكي از دلائل تأكيد مداوم ائمه معصومين، عليهم‏السلام، بر اين موضوع ترغيب عموم مردم به شناخت ائمه معصومين يا بواقع حجت موجه حضرت خداوندي بود زيرا همواره اين بزرگواران بي‏نياز از خلق روزگار بودند و مهربانتر براي مردم. روشن است كه تمامي اعمال و اقوال وقتي مي‏توانستند در مسير حقيقي قرار بگيرند كه از مجراي حجت حقيقي مي‏گذشتند. چنانكه، در وقت قيام حسين بن علي، عليه‏السلام، حج و روزه و نماز و خمس و زكات و... بر قرار بود ليكن در ميان مردم حجت موجه غايب بود و همين امر كافي بود تا مردم معيار تشخيص حق از باطل نداشته باشند و در وادي شك و ارتياب، گرفتار ائمه ظلم و استبداد شوند؛ چنانكه شدند.

در روايتي كه كليني از معصوم، عليه‏السلام، نقل كرده آمده است: بنده مؤمن نباشد مگر خدا و رسولش و همه امامها را و امام زمانش را بشناسد و در كارهايش به امام زمانش مراجعه كند و تسليم او باشد و سپس فرمود چگونه آخري را بشناسد در حالي كه نسبت به اولي جاهل باشد!؟3

آنچه كه ائمه كفر در سياست مدينه بدان اهتمام داشتند خارج از فرهنگ و ادب رايج زمانشان نبود. چه، دريافت خودبينانه آنان از دين درگذر ايام بدل به فرهنگ و ادب شده بود، بدعتهاي ناپسندي كه آنك ممدوح و سنتي حسن جلوه مي‏كرد.

گردانندگان دستگاه حكومتي، كه خود پرورش يافته در آن فضا و فرهنگ بودند، جاري ساختن فرهنگ جاهلانه ائمه كفر را در بستر تاريخ و زمان عهده‏دار شدند.

در واقع، مرتبه سوم از سير نزولي اين جريان، دريافت شرك‏آلود از هستي را با گذر از ساحت فرهنگ در هيأت اعمال اجتماعي، سياسي و اقتصادي جلوه‏گر مي‏ساخت.

آنچه عموم مردم با آن دست به گريبان بودند، مناسبات اجتماعي، اقتصادي و سياسي حاكم بود كه ميدان بر معروف مي‏بست و بر منكر مي‏گشود. امّا، اين مناسبت خود محصول بسط فرهنگي بود كه چونان خون در رگ حيات ملت مسلمان جاري شده بود.

نكته قابل توجه در دعوت ائمه دين پيش از هر اقدام ديگري، اصرار و ابرامشان بر شناسايي امام است. يعني اصلاح همه مناسبات مدني، اصلاح همه انحرافهاي فرهنگي، اصلاح همه مباني اعتقادي در گرو شناخت حجت موجهي اعلام

مي‏شود كه به عنوان تكيه‏گاهي مطمئن راه ورود هر نوع شائبه و ارتياب را در دريافت حقيقت و نشر آن مي‏بندد.

در دعاهاي معروف: اللّهم عرّفني نفسك ...

معرفت خداي تبارك و تعالي و شناخت نبي‏اكرم، صلوةاللّه‏عليه، منوط و مشروط به شناخت حجت خداوند شده است.

چنانكه در فرازي از آن آمده است: اللّهم عرّفني حجّتك فانك إن لم تعرّفني حجتك ضللت عن ديني

خداوندا، حجت خود را به من معرفي كن چه به حقيقت اگر حجت ترا نشناسم از دين گمراه مي‏شوم.

هدايت و ماندن در طريق هدايت منوط به معرفت حجت است به همان سان كه هدايت عين، نيل به معرفت‏اللّه است.

در طول حيات بشر، ظلمي بزرگتر از خودبنيادي بر انسان نرفته است و در طول تاريخ، هيچ دوره‏اي به اندازه عصر حاضر (حاكميت تاريخ و تفكر و فرهنگ و تمدن غربي) خودبنيادي چهره خود را نمايانده است چه، در اعصار گذشته به جز عصر انبياء الهي، مراجعه حيث تفكر انسان به غير خود و ائمه كفر بوده ليكن، در عصر حاضر رجوع حيث تفكر انسان به خود است و همين خودبنيادي امكان نوعي موضوع انديشي سياه و تاريك را براي انسان فراهم آورده است.

در حالي كه دستگاه نظري ديني انسان را بر آن مي‏دارد كه عالم را، آدم را و خودش را از منظر حق ببيند. به تعريفي كه حقيقت از همه چيز عرضه مي‏كند تكيه كند و با سلب حيثيت از خود - و نه خودبنيادي - در ميانه هستي سير كند.

بر همين اساس، حجت موجه حقيقت هستي، معروف و منكر زمان، مبداء و غايت هستي و نحوه بودن و زيستن را معلوم مي‏سازد تا انسان، اين مسافر كوي معرفت، با گذار از ساحتها و مراتب در منزل يقين و ايمان فرود آيد و مقام رضاي مرضي خداوند را تجربه كند.

امام جعفر صادق، عليه‏السلام، از قول اميرمؤمنان، صلواةاللّه‏عليه، روايتي را نقل مي‏كند:

.. نحن‏الأعراف‏الذي لا يعرف‏اللّه و عزّوجّل إلا بسبيل معرفتنا...

ما اعراف هستيم همانكه خداي عزوجل شناخته نشود جز از راه شناختن ما...

تا آنجا كه مي‏فرمايد:

براستي خداي تبارك و تعالي اگر مي‏خواست بيواسطه خود را به بندگان مي‏شناسانيد ولي ما را باب و صراط راه خود مقرر كرده و آن سوئيكه از آن بايد رفت. هر كه از ولايت ما رو برتابد يا ديگري را بر ما برتري دهد محققاً آنها از صراط به سر درافتند... 4

پي‏نوشتها: